Б.Явуухулан. Би хаана төрөө вэ?

Хөх манхан тэнгэрийг эзэгнэнхэн төрлөө би
Хөмсгөн сарны аялах алсын алс тойрогт
Холын хоёр одны тохиох бяцхан чөлөөнд
Хоёр нүдний үзүүрт цэнхэрлэх төдий тэртээд
Хөх манхан тэнгэрийг эзэгнэхэн төрлөө би
Цаст цагаан уулыг эзэгнэнхэн төрлөө би
Цан хүүрэг савсаж үүлс ороох оргилд
Цасан ширхэг царцаж мөс болох халилд
Царгиа хүйтэн өвөлд сарлагийн бух дошсон
Цаст цагаан уулыг эзэгнэнхэн төрлөө би

Онгон цэнхэр талыг эзэгнэнхэн төрлөө би
Орог саарал зэрэглээ хавар сүүмэлзэх хөндийд
Орсон буурийн шүд өвөл хангинах хоолойд
Yлэг гүрвэлийн мөрийг өдий хүртэл хадгалсан
Онгон цэнхэр талыг эзэгнэнхэн төрлөө би
Мөрөн голын усыг эзэгнэнхэн төрлөө би
Мөнгөн сарны сүүдэр толиорон хөвөх долгионд
Миний өвөг дээдсийн морины туурайнд наалдсан
Хүний нутгийн шороог ариун усаараа угаасан
Мөрөн голын усыг эзэгнэнхэн төрлөө би
Yнэр ялдам агь гангыг эзэгнэнхэн төрлөө би

Yүр шөнийн завсар шүүдэр буух навчинд
Yрэл усан шүүдэрт нь одод гялалзах дэлбээнд
Yхэлгүй мөнхийн бэлэгдэл цагаан уул цэцгэнд
Yнэр ялдам агь гангыг эзэгнэнхэн төрлөө би
Зүүрмэглэгч хун шиг гэрийг эзэгнэнхэн төрлөө би
Зүйдэлгүй цагаан өрхний хоймсолж томсон оосорт
Зүрхэн улаан галтай ган тулгын тотгонд
Зуун түмэн үед монгол хүний идээшсэн
Зүүрмэглэгч хун шиг гэрийг эзэгнэнхэн төрлөө би

Сайхан бүсгүйн сэтгэлийг эзэгнэнхэн төрлөө би
Сормосон дундаан талимаарах алаг нүдний мэлмэрээнд
Саалийн үнэр ханхалсан дээлийн хормойн нугалаасанд
Санан санан уярах цэвэр ичимтгий аашинд
Сайхан бүсгүйн сэтгэлийг эзэгнэнхэн төрлөө би

Тэнхээт хүлгийн дөрөөг эзэгнэнхэн төрлөө би
Тэлмэн жороо морины шанхны үзүүрийн чичиргээнд
Тэнгэрийн салхинаас бусдыг дээрээн гаргаж үзээгүй
Тэнэгэр говийн сүрэг онгон хулангийн нуруунд
Тэнхээт хүлгийн дөрөөг эзэгнэнхэн төрлөө би

Аадар хур бороог эзэгнэнхэн төрлөө би
Амгалан тэнгэрийг цочоох аянгын догшин гялбаанд
Ариун агаарт шүхэрлэх мөндрийн цагаан ширхэгт
Алтан талд татах солонгын долоон өнгөнд
Аадар хур бороог эзэгнэнхэн төрлөө би
Цээлхэн дууний эгшгийг эзэгнэнхэн төрлөө би
Цэнхэр хадган дээрх мөнгөн аягатай сархданд
Цээл сайхан эгшигтэй уртын дууны аянд
Цэнгэх зовох хосолсон хүний хувь заяанд
Цээлхэн дууний эгшгийг эзэгнэнхэн төрлөө би

Хөх тэнгэрийн орныг эзэгнэнхэн төрлөө би
Хөх Монгол алдаршсаны үе дамжсан домогт
Хүчирхэг дээдсийн нутагт мандсан ардчиллын дөлөнд
Хөрст алтан дэлхийн үрчлээт магнай болсон
Хөх тэнгэрийн орныг эзэгнэнхэн төрлөө би

САНАХ Л ЮМ ДАА

“D”-г цайруулсан тэмдэглэл

Миний нэртэй жижигхээн жим сургууль гэр хоёрын хооронд гараад 3 сар өнгөрлөө. Хэлний бэлтгэлийн нэгдүгээр ангиа дүүргэж 2-р түвшиндээ дэвших шалтгалтаа өгсөн ч дүнгээ сонсоод жаахан сэтгэл санаагаар унах аядав. Надад өгсөн үнэлгээ анхаарал сул, хайнга зангийг минь дурайтал "зурж" “А”-ээс “D” хүртэл дүнг халааслав. Шалгалтын яг өмнөх өдөр багшаас сайн гэж үнэлүүлэн, өөрөө ч таахалзаж байсан дүрэм дээрээ авсан ганц “D”-гээ үзэн ядаад аргилгахыг хүсэвч яалт ч үгүй миний анхаарал хахрамжгүйн тэмдэг болон сурлагын дэвтэрт наалдан пад болчихвоо хөөрхий. Бусадтай "арсалдах" тэнэгдүү гэмээр үндэсний үзэл гаргаж байхаар өөрийнхөө толгойн дээр байгаа томоос том өвсийг хараад, салан задгай сул талтайгаа тэмцэх хэрэгтэй юм гэдгийг шалгалтын дараа өнгөрсөн борооны хойноос цөв нөмрөхтэй адил ойлговоо.

Шалгалтын төгсгөлд ангиудын хооронд Солонгосоор илтгэл тавих тэмцээн зарлалаа. “D”-д гүйцэгдсэн шарандаа энэ илтгэлд нь заавал нэг юм дуулган даа гэж араа шүдээ арзалзуулсны үр дүнд “гараа хүндрүүлэх”-тэйгээ болов. Хагас бүтэн сайн болгонд гадуур тэнэж аялал хийж байсан тухай өдрийн тэмдэглэлээ Солонгос дээр товчхон ярихад минь Монголд байхдаа “урнаар урамдаж сурцгаая” сургалт багагүй тус болов бололтой. Нүдний ирмэлт, уруулын хөдөлгөөн, гарын савалгаа сайн байсан гэнэ шүү.

За ингээд “D”-г цайруулсан аялалын тэмдэглэлээ нийтэлсүгэй.

Солонгосын баруун урд орших Тежон хотод үзэж харах зүйлс бишгүй олон. Гэрээс холгүйхэн Гим мөрөн мяралзан урсах агаад үзэсгэлэнт эргийг нь бараадсан ногоон төгөлт цэцэрлэг, Тежон усан цахилгаан станцын далан, Солонгосын ерөнхийлөгчийн зуны сэрүүн лавиран, мөнхүү Солонгосын хүчирхэг гурван хаант улсын нэг болох Пэкжэ-гийн үед баригдсан эртний тосгон бий.

Тежон усан цахилгаан станцын далан

Гим мөрөн

“D”-г цайруулсан тэмдэглэл маань дурлан үздэг Дэ Жангум, Хө жүн зэрэг кинонд гардаг эртний тосгоноор хийсэн аялалын тухай байлаа.

Энгэр хормойгоо Гим мөрнөөр ундаалсан Янгсан уулын өндөрлөг бэлд эртний тосгоныг барихаар сонгосон нь байгалийн босгосон шивээ модон хэрэм мөнхүү давж үл барах өндөр уулын хад асга нь гадны халдлага, түрэмгийлэлийг няцаах хамгаалалт байхаар бодоолцсон гэнэ.

Эртний сүрлэн тосгонСолонгосын гурван хаант улсын хоёр болох Пэкжэ болон Гүгурёо-г өөртөө нэгтгэн хүчирхэгжсэн Нэгдсэн Шилла улсын үед энэхүү тосгонд амьдрал ид цэцэглэж байжээ.

Одоо эртний тосгонд захирагчийн байр, будаан талбайн эзний байр, сурвалжит ноёнтоны байр, хэрэг хэлэлцсэн шийдвэрлэх лавиран, сурвалжит иргэнийг сүүлийн замд нь үдэж морьдуулах орхиц байр зэрэг нийт 6 цогцолбор өөр өөрийн гэсэн өвөрмөгц содон түүх, хэв загварыг илтгэн оршино.

Мэдээж хэрэв хана туурга ярьдаг бол эртний сүрлэн байрнуудад түүхэн ямархан том хэлэлцээр үйл явдал болж байсныг бидэнд хэлээд өгөх байсан биз. Улс орон, үндэстэнүүдийн амьдран суусан орон байрны хэлбэр загвар, хийц маяг нь хүний угсаа гарлын дээд доод зэрэг зиндааг тайлбаргүйгээр бидэнд хэлээд өгөх нь гайхалтай.

Орох айл үүднээсээ гэдэг Монгол ардын зүйр үг байдаг даа. Яг түүнийг батлах мэт захирагчийн байрны үүдний угтах хаалгыг модоор “зодож” уран нарийн хийсэн, хашаа нь цэлгэр уужим байх агаад дотроо эмэгтэйчүүдийн ямбаны байр, алжаал тайлах байр, соёлтой 00, зочин хүлээн авах өрөө, гал тогооны байр, зарц боол шивэгчдийн байр гээд нилээн олон байртай.
Захирагчийн байшингийн дээвэр хүртэл “лайтай” бодвол тухайн үедээ л үнэтэйд тооцогддог байсан байлгүй шаазан вааран хийцтэй юм билээ.

Шаазан дээвэртэй захирагчийн байрХарин сурвалжит ноён болон газрын эзний байрны угтах үүдэн хаалганы дээвэр хийгээд бүх байшингуудын дээвэр нь сүрэл. Мөнхүү хашаа нь жижигхэн ихэвчлэн тариа ногоо хураах агуулах сав олонтой.
Байгаа юмаа тордон арчилж юмаар юм хийх гэдэг ухаан энэ Солонгосчуудад бас байх юмаа. Алив зүйлийн донж маягийг нь тааруулан засаж янзлаад аялал жуулчлал, амарч зугаалах үзэмж төгөлдөр цэцэрлэг, үзвэрийн газруудыг хаа сайгүй хийсэн байдаг нь авууштай сайхан чанар.

Эртний гэх энэ тосгоноор яваад харж байхад танилцуулга материал сайтай, бяцхан боловч түүхийн хэсгийг орчин цагт нийцүүлэн засаж тохижуулсан байгаа нь зөвхөн гадаадын жуулчидад Солонгосын эртний дурсгалыг таниулаад зогсохгүй, хойч үедээ түүхээ өвлүүлэн сургах сайхан үзүүлэн материал болж байна гэлтэй.

Биднийг тосгоноор орж гарч явахад ач гуч зээгээ дагуулсан эмээ өвөө нар тайлбар хийгээд явах нь олонтой харагдсан.

Эртний тосгон төдийгүй Гим мөрнийг дээрээс нь тольдож болох тавцан дээр хөл гараа амраан суухад их усны сэрүүн салхи сэвэлзээд л, байгалийн сайхан нүд баясгаж сэтгэл тайтгаруулаад л сайхан амралт болох.
Зүлгэн дээр гудас дэвсээд таван хошуу болон тэнгэр ширтэж өвс зажилан хэвтэх сайхан ч байгалийн сайханд энэ мэт бага сага нүд баясгах зүйлийг хараад бодлогоширон суух сонирхолтой л санагдах юм билээ.

Ер нь тэгээд бодоод байхад эх оронд минь аялал жуулчлал хөгжүүлэх, аялал жуулчлалын жил гээд лоозогноод байдаг яг цаг дээрээ очоод үзэх гэхээр хээр талд учир үл мэдэгдэх ганц хад, сүм дуган, суварга байх. Гадны жуулчид байтугай Монголчууд бид өөрсдөө ч үл мэдэх түүх дурсгалын зүйл олон байдаг даа. Тэр болгоноо засаж янзлах нь байг гэхэд дорвитой сайхан мэдээллээр баяжуулж, аялалын хөтөч нарыг тогтмол мэдээллээр хангаад байх ажлыг хийдэг болоо гэж.

Энэ завшааныг ашиглаад гэдэг шиг үг хавчуулахад Солонгост үзэж аялаж явахад цэвэрхэн 00, хогийн сав арвин их байх нь "таатай сайхан" юм билээ.
Монголд дулаарахтай зэрэгцээд хэний яаанаагүй л аялалаар явахыг боддог. Аялалаар очсон газарт 00, хогийн савны асуудал бэрх байдгийг хэн хүнгүй мэдэх биз. Наад захын жишээ дурдахад л жилийн 4 улирал алгасгахгүй очдог Ээж хайрхан хүрэх замд хаа сайгүй гялгар уут, архины шил гацуурны чимэглэл шиг гялтагнаж, олон хүний хөл даахгүй дүүрчихсэн ялаа батган шавсан ганцхан модон жорлон байдаг. Ер нь бидний тогтож үздэг бүхэнд л ийм дүр зураг тодоос тод харагддаг даа.

Тэгсэн хэрнээ хүмүүс их үзэж орж гардаг газар манайхан нэг модон шовоохой босгоод машин хориглосон татуурга зоочихсон мөнгө нэхэх нь элбэг. Тэгсэн хэрнээ ядаж ойр орчмынхоо хогийг цэвэрлэх, эсвэл хэдэн хогийн сав аваад тавчих сэтгэлгүй улс даа.

Ингээд сайхан юм зүгээр ч нэг үзэж чадахгүй энэ мэт хадуурч халуурсан бодол эргэлдээд байх юмаа.

УТАА ТООС, ШОРОО БУРТАГТАЙ Ч ХҮН ЗОНЫХОН СЭТГЭЛ АРИУН ЦАГААНААРАА БАЙВАЛ ТЕХНИКЖИН ЦАХИЛГААНЖСАН ТЭР ИХ ХӨГЖИЛД ХУРДЛАН ТЭМҮҮЛЭЭД БАЙХ ХЭРЭГГҮЙ Ч ЮМ ШИГЭЭ.

Тэмдэглэл

Үг холбоогүй уджээ. Блогоо биш юмаа гэхэд тэмдэглэлийн дэвтэрээ ээрчиж суудаг хүн дэвтэрээ ч эрээчих завдалгүй орчинтойгоо танилцах, гэнэт ирсэн урилгагүй “зочныг” үдэж морьдуулах, харь хэлний учир зүйг олох гэж гүйсээр нэг мэдэхэд 5 сар хол гарсан байх юм.

Өчигдөр үзсэн Амёнду арал дээрх цэцгийн үзэсгэлэнгийн талаар хэд гурван үг бичих санаатай суусан боловч нэг л үг эвлэрч эмх цэгцэнд орж өгдөггүй. Ингээд бичихээ азнан зүйл бүрийн бодолд ээдэрч гашилсан тархиа сэргээхээр дуртай блогуудаар хэсэж яваад Соронзон ахын блогоос “Мөнхийн Ёс” бичлэгийг уншлаа. Бичлэгийг уншихад бодлын ээдрээ гарч, тэнэглэх өвчин анагаагдах шиг санагдав.

Солонгост ирээд удалгүй ханиад хүрлээ. Ханиаданд дарлуулснаас болж энд ирэхдээ өвөртөлсөн мөрөөдөл, хүсэл тэмүүллээ мартаж дотны найз маань ч танихгүй болтол унжигар дорой, дотогшоогоо нэгэн болж хувирлаа.
Хамгийн сүүлд хэзээ ингэтлээ өвдөснөө бодоод бодоод ч олсонгүй. Тэгээд бүүр "нэг муу ханиаданд шүү" гэж бодохоор өөртөө дургуй хүрэн өдөржин халуурч хэвтэж залахсандаа орноос босохыг оролдовч дагзнаас дүүжлээстэй хүнд туухай өөрийн эрхгүй гэдэргээ татан унагана. Ингээд л хэд гурван өдрийг цонхоор харагдах модны навчисны салхинд бүжиглэх хөдөлгөөн, цаадхан талын байшингаас хааяа нэг гарч үзэгдэх хүнээр амьдралын өдөр тутмын хэмнэлийг төсөөлөн хэвтлээ.
Ямартай ч хүн босож чадахгүй өвдөхөөрөө хамгийн гол нь сэтгэлээрээ их эмзэг болчихдог юм билээ.
... Ханиаданд дарлуулсан 10 гаруй хоногт биеийн байдлаас шалтгаалан намуухан алхаж, аядуухан дуугарч, зөөлөн харж явсаар, ханиад эдгэж бие гайгүй болсоны дараа унжигар сулбагар имиждээ нэгэнтээ орсон байлаа. Хүний газарт өвдөхөөр ядаж дэргэдэх хүнээ хүртэл зовоогоод эрүүл хүн нь хамтдаа нүднээс гарчих шинжтэй.
Найзуудын маань хэлдэгээр эрүүл галзуу мэдэгдэхгүй өнөөх хүн нь энд ирээд нээх дуугуй хүн болж дүрээ хувиргав.
Чийгтэй газарт ханиадыг нэг муу гэж басамжилж болохгүй гэдгийг сайтар мэдэрлээ.

Соронзон ахын блогт “Хүн амьд явах насандаа нэг удаа ч гэсэн хүнд өвчнөөр өвчилж үзэх хэрэгтэй юм. Энэ нь түүнд туулж өнгөрүүлсэн амьдралаа тайван, няхуур эргэцүүлж үзэх бололцоо олгоно” гэж миний хайртай зохиолч Нодар Думбазе “Закон вечности” романдаа бичсэн байдаг гэжээ. Ханиаданд дарлуулаад, амьсгалахаасаа айж цээж хөндүүрлэж хэвтэхдээ нээрээ л ухаан орсоноос хойших 20 жилийнхээ амьдралыг толгой гашилталаа эргүүлцэж бодсон шүү ХЭХЭХЭ. Ямартай ч өөрийгөө аливаа зүйлийг бодоод л бодоод л яваад байх хүн, биш бодсоноо хэн нэгэнд илэрхийлж, илэрхийлэхгүй юмаа гэхэд цаасан дээр үлдээж байвал оюун ухаан эрүүл саруул, сэтгэл санаа эмх цэгцтэй байх юм гэдгийг сайтар ухаарах шиг.

Одооноос тэмдэглэлээ хөтөлж, блогтоо салхи байнга оруулдаг хэвийн амьдралдаа эргэн орохыг хүснэ.
Бичлэгээ жаахан онцгүй эхлэчихлээ дээ. Заа яахав одоо сэтгэл сэргээх сайхан зурагнууд оруулнаа.

ЦЭЦГИЙН ҮЗЭСГЭЛЭН
Солонгост ирснээс хойш хагас бүтэн сайн өдөр болгон салхинд гарч олон сайхан газар нутагтай танилцаж байна. Энд үзэж харих зүйл ихтэй, амарч зугаалах талбай арвинтай сайхан юм. Цаг хугацаатай уралдан ажилладаг Солонгосын хөдөлмөрч ард түмэнд амарч зугаалан алжаалаа тайлах газруудыг хангалттай бэлтгэж өгсөн нь сайшаалтай юм даа.

Харин энэ 5 дахь өдөр сургуулиас зохион байгуулалттайгаар хэлний бэлтгэлийхнийг миний амьдардаг Тежон хотоос автобусаар 3 цаг явж хүрэх Солонгосын баруун тэнгисийн эрэг дээрх Амёнду арлын цэцгийн үзэсгэлэн үзүүлэв. Хавар ялангуяа 4-6 сарын хооронд Солонгосын өнцөг булан бүрт л анги хамт олон,, найз нөхөд, гэр бүлээрээ цэцгийн баяр үзэж нүдээ баясгадаг юм байна.

Хичээл эхлээд удаагүй байхад танилцсан Солонгос эмэгтэй Тежон хотыг "Ухаантнуудын хот" гэж хэлж байсан шүү. Сүүлд бодоод байхад тэр нь ортой минь билээ. Энэ хотод эрдэм шинжилгээ, судалгааны том том төвүүд байхаас гадна Солонгосын шинжлэх ухаан, технологийн цохилох зүрхийг ажиллуулдаг гол мэргэжилтнүүдийг бэлтгэн гаргах KAIST их сургууль буй. Дэлхийн хөл бөмбөгийн аваргын тэмцээнийг 2002 онд Тежонд зохион байгуулж байсан гэх мэтээр бичээд байвал олон зүйл бий. Дараа жич бичлэг болгон тавинаа. Ер нь Тежон Солонгосын сайхан хотуудын нэгд тооцогддог жижигхэн, цэвэрхэн гоё газар.

Солонгос эмэгтэйчүүд цэцэг ургуулж арчилах дуртай юм болов уу гэж бодсон. Энд тэнд цэцгийн дэлгүүр ихтэй. Түүнээс гадна сөөм газар олдохтойгоо зэрэгцээд л цэцэг тарчихдаг хүмүүс байна лээ. Заа ингээд энэ 5 дахь өдрийн аялалын зураг Цаана нь далайн ус цайвалзаад л сайхан харагдаж байгаа биз.



PS: Гэртээ цэцэг тарж байгаа. Цагаан савтай цэцгийн дэлбээнүүд нь уначихсан. Одоо ахиад цомирлигжоод дэлбээлэхэд бэлэн болчихоод байгаа юм. Харин жижигхэн хүрэн савтай цэцэг хоёрдахь удаагаа дэлбээлж буй нь энэ.

ДӨРӨВ. ХАЙДЭЛБЭРГЭЭР

Шилтгээн
Сургалт дууссаны удаах өдөр манай багийхан Хайдэлбэргээр хотын аялал хийхээр галт тэргэнд суун үзэсгэлэнт Некар голын хөвөөнд орших Хайдэлбэрг руу явлаа. Галт тэрэгний цонхоор галбиртан цэнхэртэх Некар гол, ойн модон дундах хийц загвар сайтай Герман маягийн жижигхэн байшингууд, дуут дохиогоо сүртэй хүнгэнүүлэх усан онгоц харагдана.

Үзэсгэлэнт Некар голын хөвөө дэрлэн сунаж тогтсон Хайдэлбэрг хот жилийн дөрвөн улиралд жуулчдын хөлд дарагдана. Олон зуун жилийн баялаг түүх, нүд хужирлах зүйлс арвинтай энэ хотоороо Baden-Württemberg-ийнхан ихээхэн бахархадаг юм билээ. Нээрээ л бахархах зүйл олонтой гэдгийг нэг өдрийн хотын аялалаар явж байхдаа ойлгосон юм шүү.

Хайдэлбэргт очсон хэн бүхэн юун түрүүнд 13-р зуунд баригдсан Хайдэлбэргийн шилтгээнийг үзэж сонирходог. Königstuhl буюу “Хааны сэнтий” нэртэй уулны тагтад орших шилтгээн олон зуун жилийн гайхамшигийг ирсэн хүн бүхэнд харамгүй дэлгэн үзүүлдэг.
Уулын бэлийг ороон дээшлэх, зассан нарийхан шороон замаар бид өгсөн нэг мэдэхэд тэв тэгшхэн цэцэрлэгт хүрээлэнд орж ирлээ.

Энэ зам 13-р зуун руу хүргэнэ
Эртний ихэс дээдэс энэ шилтгээнд тухлан, тансаг цэцэрлэгт хүрээлэнд зугаацан сэлгүүцдэг байсныг дотроо төсөөлөхөд сайхан санагдана. Бөмбөгөр хормойтой торгон даашинз, далбагар том нарны малгай, нарийхан цэмцгэр бээлий өмссөн ихэмсэг хатагтай нар нааш цааш холхилоод л ...... хэхэхэ энэ төсөөлөл минь гэнэт нээрээ л энд маш олон сүнснүүд үүр шөнийн заагаар хэсүүчилдэг байхаа гэсэн бодол болж хувирав. Ингээд Хайдэлбэргийн их сургуульд суралцдаг манай сургалтын багийн гишүүн Питрогоос “энэ шилтгээн сүнстэй юу” гэж асуухад өнөөх маань инээснээ “Орой бид сүнснүүдийн тансаг хүлээн авалтанд оролцож болно шүү дээ” гэж хариулав.

Шилтгээний цэцэрлэг-зарим хүмүүс дээшээ мацаад ядарсан бололтой зүлгэн дээр суусан байна

Бусад маань ярилцаад завгүй
Хайдэлбэрг шилтгээн жуулчдын хөлд дарагддаг нь үнэхээр илт. Гэхдээ энд ирэх жуулчдын ихэнхи нь Азийн орнуудаас байдаг гэдгийг сургалтын зохион байгуулагч хэлж байсан. Нээрээ л биднийг Хайдэлбэргийн шилтгээнээр аялаж явахад яг нэг хэвэнд цутгачихсан юм шиг Япон жуулчид бүгд цаанаас нь нормлоод өгчихсөн мэт ижилхэн нарны малгай, үүргэвч үүрээд “сүрэглэн” явах нь их содон харагдаж байв. Бүгд зургийн аппараттай байх агаад харсан бүхнээ сурмаг аргагүй нэг хором ч алдахгүй дарах нь сонин ч юм шиг.

Хайдэлбэргийн ордон-шилтгээнийг 1228 онд Баваригийн гүн 1-р Louis бариулсан гэдэг юм билээ. 13-р зуунаас өдийг хүртэл хадгалагдаж үлдсэн гэж бодохоор үнэхээр дуу алдам сүрдмээр. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн аймшигт бөмбөгдөлтөнд бага хохирсон цөөхөн хотуудын нэг бол Хайдэлбэрг. 13-р зуунд баригдсан энэ шилтгээнийг сэргэн мандалтын үед ахин шинэчилж засварласан бөгөөд шилтгээний баримал, хийц загвараас Дунд Зуун мөн Сэргэн мандалтын үеийн Европийн уран барилгын чиг хандлага, хийц загварыг бүхэлд нь харж болохоороо гайхамшиг юм. Шилтгээний хана, гудамжны зам, хаалт хашлага бүхэлдээ чулуун хийцтэй, олон настай сүрлэг мод сүүдэртээд шилтгээний орчимд сэрүү татам сайхан. Гадаа жин үдийн халуун байсан хэдий ч шилтгээний чулуун ханан дээр гараа тавихаар сэрүүн даагаад л таатай юм билээ.

Шилтгээн дээрээс хот бүхэлдээ

Өнгөрсөн үеэр
Содон уушийн газар
Шилтгээнийг үзэж сонирхосны дараа бид Хайдэлбэргийн арилжаа зээлийн гудамжаар сэлгүүцэв. Зээлийн гудамжаас ганц хоёр юм авах гэсэн боловч аргагүй л жуулчидад зориулсан гэмээр үнэтэй юм билээ. Ээмэг бөгжний хоббитой болохоор би татганаж татганаж өөртөө нэг жижигхээн ээмгийг дурсгал болгон авч үлдэв. Явж байгаа орон бүрээсээ ээмэг бөгж авч хадгалах нь миний нэг сонирхол болоод байгаа.
Зээлийн гудамжаар жаахан сэлгүүцэж шуналтахаас цаашгүй шүлсээ гоожуулсаар 5 цагт бид эргэн уулзахаар тохирсон талбай дээрээ цуглараад хоол олж идэхээр явлаа.

Болзсон газраа цугларлаа
Хайдэлбэрг их сургуулийн оюутан, бас сургалтын зохион байгуулагч Клаус хоёр биднийг их сайхан газарт аваачин гэсээр дагуулж явав. Бидний очсон шар айрагны газарт оронгуут юун түрүүнд нүдэнд туссан зүйл бол цоохорлон эрээчсэн ширээ сандал, элдэвийн самбар, бичиг цаасаар “чимэглэсэн” хана, тайз. “Ганган хүүхэнд гархи нэмэр” гэдэг шиг л нүд эрээлжлэм чимэг зүүлттэй шар айрагны газрын түүхийг сонссоны дараагаар уушийн газарт тухалсанаа аз завшаантэй хэрэг гэж бодож байлаа. Германчуудыг шар айраггүй төсөөлөхөд бэрх. Шар айраг нь ундаанаасаа хямдхан болохоор ч тэрүү хүмүүс нь шар айргийг ус шиг л хэрэглэнэ. Эндхийн шар айраг сайхан гэсээр манайхан бүгд нэг нэг шар айраг авав, харин би жимсний шүүс.
Сониуч зан минь хөдлөөд эхний асуултаа уушийн газрын зөөгч залууд тавьлаа. Уг нь эзэн нь юм билээ л дээ. Гэхдээ зөөгчөө өөрөө хийж байсан юм. Би “тэр самбар ямар учиртай юм, яагаад бүх ширээ, сандалуудаа эрээлж цоохорлосон юм, энд ямар монгол хүн ирсэн юм вэ, тэр харагдаж байгаа манай мөнгөн тэмдэг байна” гэх мэтчилэнгээр асууж шалгаан ярилцаж гарлаа даа.

Уушийн газрын эзэн, түүний ард 500, 1000-тын мөнгөн дэвсгэрт
Бидний орсон уушийн газар өөрийн гэсэн гайхамшигтай түүхтэй газар байлаа. Үүх түүхийг нь сонсох тусам шар айргийн газар тэр чигтээ залуусын эрч хүч, эр зориг, залуу хүний цуцашгүй хүсэл мөрөөдлийн эхлэл болсон “орд” байсан нь надад маш сайхан санагдаж байв. Энэ уушын газар 1848 онд байгуулагдсан бөгөөд тэр цагаас хойш оюутан залуусын цуглардаг тэр дундаа Хайдэлбэрг их сургуулийн оюутнуудын нууцхан “болздог” газар байсан гэдэг. Энэ дашрамд Хайдэлбэргийн их сургуулийн талаар цухас дурдая. Хайдэлбэрг их сургууль нь 1386 онд байгуулагдсан Европийн хамгийн өндөр настай сургууль бөгөөд эндээс олон гайхамшигтай, суутнууд төрөн гарсан байдаг. Одоо ч гэсэн Хайдэлбэргийн их сургууль Германдаа “Шилдэг” нь бол дэлхийн их сургуулиудын дунд зэрэглэлээрээ эхний 50-д байнга орж явдаг оюуны охь болсон ундарга юм.

Хайдэлбэргчүүд түүхээрээ маш их бахархадаг. Германы ардчилал, хувьсгал, эрх чөлөөний салхи Хайдэлбэргээс эхэлж Герман орон даяар түгсэн гэж үздэг. Францтай ойр хөрш байсан учраас Хайдэлбэргийн оютнуудад Францад гарсан хувьсгал мөн Наполеон Бонапортын эрс шийдэмгий зоримог гаргасан алхамууд үлгэр дууриалал болон тэднийг хувьсгалд уриалан дуудсан гэдэг. Түүхийн аль ч цаг хугацаанд нийгмийн гажиг согогийг мэдэрч, тэр бүгдийн эсрэг зоригтойгоор тэмцдэг хошуучлагчид ямагт оюутнууд байсан. Энэ ч утгаараа Хайдэлбэргийн оюутнууд нийгмээ шинэчлэгчид, хувьсгалчид байсан бөгөөд тэдний цугларан ярилцдаг газар нь энэ уушийн газар байжээ. Уушийн газар хямдхан шар айрагтай, оюутнуудад элэгтэй байсан учраас Хайдэлбэрг их сургуулийн оюутнууд орой бүр 8 цагт цугларч Германы ихэс дээдсийн хирээс хэтэрсэн эрх ямба, газрын эздийн өв залгамжилсан дарангуйлал зэрэгт дургуйцэн, бусармаг буруу бүхнийг нуран унагах төлөвлөгөөгөө энд шивнэлддэг байв.

Тухайн үед оюутнууд Хайдэлбэргийн их сургуулийн зөвлөлтэй санаа нийлэхгүй байсан, Францанд гарсан хувьсгалт хөдөлгөөн, газрын эздийн шуналт татвар ард түмнийг өндийж чадамгүй их зовлонд оруулсан зэрэг нь оюутнуудыг хувьсгал, эрх чөлөөний хөдөлгөөнд уриалан дуудах чухал нөхцөл болжээ.

Уушийн газарт
Бидний орсон уушийн газрын хана, ширээ, сандалыг байгуулагдсан цагаас хойш нэг ч солиогүй гэх. Учир нь энэ бүхэн тэр чигтээ өөрөө түүхийн судар бичиг, баримт болсон учраас тэр байх л даа. Сандал, ширээн бүрт гарын үсэг, үгс, уриа, лоозон- тэр ч байтугай 19-р зууны хувьсгалч залуусын гарын үсэг хүртэл харагдана. Мөн түүнчлэн хана туурганд өлгөсөн самбарууд нь 19-р зууны Германд үйлчилж байсан хууль дэг журмын илэрхийлэл болж байдаг юм билээ.



Тухайлбал энэ харагдаж байгаа самбар дээрх бичиг нь “It is not allowed if don’t wear bathing costumes” буюу “Эмэгтэйчүүд усны хувцасгүй бол орж болохгүй” гэсэн утгатай үг юм гэсэн.

Хайдэлбэрг, уушийн газрын түүхийг Клаус болон уушийн газрын эзэн залуу уриалгахан аргагүй ярьж өгөв.
Бидний яриан дундуур Хайдэлбэргийн оюутан Роланд “Оогий би чамд өөр бас сонирхолтой юм ярьж өгий. ” гэв.
Түүний сонирхолтой яриа нь Германы одоогийн төрийн далбаан тухай байлаа. 1948 онд Хайдэлбэргт болсон Hambacher Fest цуглаанд оюутнууд хар, шар, улаан өнгийн нэгэн ижил нөмрөгтэй ирж оролцон цугларсан олны өмнө нийгмийнхээ болохгүй байгаа бүхнийг шүүмжлэсэн байна. Оюутнуудын өмсөж ирсэн гурван өнгийн нөмрөг сүүлдээ “Германы ард түмний үндсэн эрх, эрх чөлөөг” илтгэх бэлэгдэл бүхий төрийн далбаа болсон гэнэ. Роландын тайлбарласнаар төрийн далбаан улаан өнгө нь цус, хар өнгө нь үхэл, шар нь нарны мандаж буй туяа юм. Нэг үгээр дусал цус бүрээр үнэлэгдэн, үхлээр төлөөс хийн олж авсан Германы энгийн ард түмний эрх, эрх чөлөө нь нарны мандаж буй туяа шиг үргэлж мөнх байсаар байх болно гэсэн утгатай гэж тайлж болохоор. Төрийн далбаан үүсэл, утга бэлэгдэл мөн л Хайдэлбэргээс, Хайдэлбэргийн оюутнуудаас үүсэлтэй гэсэн үг юм.

Тэрнээс гадна Америкийн Иргэний дайнд Хайдэлбэргийн гал сөнөөгчдөөс бүрдсэн арми оролцон боолчлолын эсрэг тэмцэж байсан гэдгийг ч дурсан ярьж байлаа. Иймээс Хайдэлбэргчууд нийгмийн шинэчлэгчид болох оюутнууд, мөн эрх зориг, эрх чөлөөний бэлэг тэмдэг болсон гал сөнөөгч нартаа их хүндэтгэлтэй ханддаг болохыг залуус ам уралдан нотлон ярьж байв. Энэ ч утгаараа 1999 онд гал сөнөөгч нарт зориулсан хүндэтгэлийн медал гардуулах ёслол Хайдэлбэргийн жижигхэн хот болох Остербуркенд болсон байна.


Тасартлаа уух уу
Германы тэр дундаа Хайдэлбэргийн бахархалт түүхээр аялсаны дараагаар уушын газраас бид гэрийн зүг явлаа. Галт тэрэгний буудал хүрэх замд бид нэгэн сонирхолтой залуустай тааралдав. Хар подболкаар ижилссэн залуус гадаа “архидаж” байх юм. Герман залуугаас “энэ залуучууд ямар нэгэн урсгал чиглэлийг шүтдэг үү” гэтэл “Үгүй ээ. Жирийн л залууус. Харин эдгээр залуус өнөөдөр тасарч унатлаа ууна” гэлээ. Би гайхан “Яагаад” гэхэд “Манай мужид нэгэн заншил байдаг юм. Сүйт залуу хурим хийхийн өмнөх өдрөө бүх найзуудаа цуглуулаад шар айраг, архиар дайлан өөрөө тасарч унтлаа уух ёстой байдаг юм. Энэ нь хуримаа хийсний дараа шар айраг, архийг тасарч унатлаа уухгүй журамтай сайн нөхөр байна гэсэн утгатай” гэлээ. Хэхэхэ сонирхолтой хөгжилтэй заншил. Харин Монголд бол бөөн далим болно байх даа гэсэн бодол төрөв. Манайд ийм заншил байдаг бол өдөр бүр Улаанбаатарын гудамжаар сүрэг сүрэг залуучууд “хүндэтгэх шалтгаанаар тас компаний захирал болсын” гээд явж байна биз дээ. хэхэхэхэ
Залуусын хажуугаар явж өнгөрөхөд биднийг ч бас нэг нэг жижиг шил вискигээр дайллаа.
Хайдэлбэргээр хийсэн нэг өдрийн аялал гайхамшигтай болсон юм. Германд өнгөрүүлсэн хоног мөч бүр миний хувьд гэгээн сайхан дурсамж үлдээсэн. Зүрх сэтгэлд минь ойрхон байгаа, хоёр дахь эх орон мэт санагдах болсон Германд би Европ залуусын мэдлэг боловсролыг мэдэрч ялангуяа тэдний даруу элгэмсэг занг хүндэтгэж байснаа нуух юун.